Monday, 19/11/2018 - 12:38|
CHÀO MỪNG BẠN ĐẾN VỚI CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN HƯƠNG KHÊ
A- A A+ | Chia sẻ bài viết lên facebook Chia sẻ bài viết lên twitter Chia sẻ bài viết lên google+

Giáo dục kĩ năng tiếp nhận và xử lí thông tin cho học sinh phổ thông qua các tình huống dạy học môn Ngữ văn

Thời đại công nghệ thông tin đã đưa đến cho con người vô vàn tiện ích. Và bên cạnh tính ưu việt mà công nghệ thông tin đưa lại thì những bất lợi đi kèm luôn làm đau đầu các nhà quản lí, trong đó có đội ngũ quản lí giáo dục và giáo viên trong các nhà trường.
       Tính hai mặt của công nghệ thông tin là một đề tài rất rộng, ở phạm vi bài viết, chúng tôi xin nêu lên một số nhận thức và kinh nghiệm bước đầu trong việc giáo dục kĩ năng tiếp nhận và xử lí thông tin trên mạng xã hội cho học sinh phổ thông hiện nay qua dạy học đối thoại.
       Trong xu thế hội nhập ngày càng sâu, người dạy và cả người học dù muốn dù không đã được/bị công nghệ thông tin chi phối một cách sâu sắc. Thế giới phẳng đã xóa bỏ mọi ranh giới. Mệnh lệnh cấm cản phần nào đó đã trở nên vô giá trị, thậm chí phản tác dụng khi một ai đó có nhu cầu tiếp cận thông tin, nhất là thông tin của mạng xã hội.
       Đối với lứa tuổi học sinh phổ thông, ngoài tâm lí lứa tuổi thích khám phá, tìm hiểu thế giới và thể hiện bản thân thì nhiệm vụ học tập hiện nay của các em, thế giới công nghệ, thế giới truyền thông và mạng xã hội có một ảnh hưởng không nhỏ đến phương pháp và kết quả học tập. Đứng trước thực tế đó, một cái nhìn theo hướng tích cực và nhất là phương pháp, cách thức của nhà giáo dục trong việc hỗ trợ học sinh có kĩ năng trong tiếp nhận và xử lí thông tin là rất cần thiết. Trong chương trình dạy học ở nhà trường phổ thông hiện nay, môn Ngữ văn có nhiều lợi thế trong việc giáo dục kĩ năng mềm cho học sinh, trong đó có kĩ năng tiếp nhận và xử lí thông tin.
       Trong một xã hội đa chiều, người làm giáo dục mà trước hết là giáo viên đứng lớp không thể dùng quan điểm cá nhân của mình để ép buộc người học đồng thuận ý kiến của riêng mình. Phương pháp đối thoại trong dạy học đã trở thành phương pháp và phần nào là nguyên tắc bắt buộc đối với giáo viên. Học sinh chỉ tâm phục khẩu phục khi được đối thoại một cách cởi mở, dân chủ trước một tình huống, một đơn vị kiến thức bài học.
       Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra ở đây là trong hạn định thời gian và không gian của bài học, việc vừa đảm bảo thời lượng, mục tiêu bài học vừa đảm bảo sự hài lòng của các thượng đế là học sinh quả là một bài toán không hề dễ đối với giáo viên. Đến đây, cá nhân tôi rất đồng tình với quan điểm: Muốn dạy kĩ năng cho học sinh, trước hết người dạy phải có kĩ năng nghề nghiệp. Ngoài kiến thức chuyên môn vững vàng, nhà giáo phải tự trang bị cho mình kiến thức về tâm lí lứa tuổi, kiến thức về xã hội học, nhân học… là rất cần thiết. Những yếu tố đó giúp ích rất nhiều cho giáo viên đứng lớp hiện nay. Trước một thực tiễn xẩy ra trong dạy học có tình huống, hay nói cách khác, dạy học nẩy sinh tình huống có vấn đề, để hoàn thành sứ mệnh dạy học, người giáo viên ngoài việc trang bị kiến thức chuyên môn cần có kiến thức liên môn, biết tích hợp tri thức tổng hợp để xử lí, trong đó có tri thức về triết học Mác – Lê nin, một môn học quan trọng nhưng không phải sinh viên nào, giáo viên nào cũng nhận thức đúng tầm quan trọng của thế giới quan và phương pháp luận của nó trong dạy học bộ môn nói riêng và xử lí các tình huống phát sinh của đời sống nói chung.
Xin trở lại với vấn đề đang trao đổi, vấn đề phát triển năng lực, phẩm chất người học qua dạy kĩ năng tiếp nhận và xử lí thông tin cho học sinh phổ thông qua môn học Ngữ văn. Như tên gọi của bộ môn, tên gọi Ngữ văn của môn học, bản thân nó đã tích hợp cả phần ngôn ngữ và phần văn học. Trong quá trình xây dựng chương trình và viết sách giáo khoa, các tác giả đã có chủ ý xây dựng các cụm bài để người dạy dễ dàng tích hợp trong dạy học. Bên cạnh những văn bản nghệ thuật có văn bản nhật dụng...,  bên cạnh giờ đọc văn có giờ học tiếng Việt và làm văn; bên cạnh kiến thức trong sách giáo khoa, khả năng gợi mở về kiến thức đời sống, kiến thức xã hội là rất thuận lợi. Vấn đề ở đây là chúng ta đã tích hợp, đã mở đến mức độ nào để vừa đảm bảo dạy đúng chuẩn kiến thức kĩ năng môn học vừa đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực và phẩm chất của người học theo yêu cầu mới.
        Như trên đã nêu, do tâm lí lứa tuổi và phần nào do phương pháp và nhiệm vụ học tập, học sinh hiện nay rất tích cực tham gia tìm kiếm thông tin trên mạng xã hội. Và khi tham gia mạng xã hội, học sinh dễ bị cuốn vào những thông tin dễ gây hiệu ứng đám đông. Và những vấn đề đó dù vô tình hay cố tình nó chi phối, ảnh hưởng đến nhận thức và tình cảm của người học. Tùy từng tình huống cụ thể, nó sẽ tác động đến tâm lí của các em ở những mức độ khác nhau. Rất khó kiểm soát hành vi qua mạng xã hội nên người học rất dễ bộc lộ những cảm xúc thái quá, những nhận thức chưa được chín. Đứng về phía nhà quản lí giáo dục, nhà giáo trực tiếp đứng lớp, chúng ta có một trách nhiệm rất lớn trong việc giúp học sinh có được cái nhìn tích cực. Ở những tình huống này, nếu học sinh có được những người thầy sẵn sàng hỗ trợ, đối thoại cởi mở với các em thì các em sẽ dễ vượt qua được những nghi hoặc, những lăn tăn về nguồn học liệu ở trên các trang mạng xã hội. Nếu ngược lại, người giáo viên cứng nhắc, thiếu sự thấu hiểu và chia sẻ dễ thất bại trong dạy học theo định hướng phát triển tính tích cực và chủ động của người học, không dễ thành công trong nhiệm vụ hình thành và phát triển năng lực người học.
       Trên tinh thần đổi mới phương pháp và hình thức dạy học nhằm chuyển từ dạy học truyền thụ sang dạy học kiến tạo, tiếp nhận chủ động của người học; các tiết học của học sinh hiện nay, nhiệm vụ chuẩn bị bài ở nhà, xây dựng chủ đề và thuyết trình sản phẩm gần như là một nhiệm vụ bắt buộc. Giờ học trên lớp trở thành buổi thuyết trình ý tưởng, đối thoại về nhận thức, ý kiến giữa người học với người học, giữa giáo viên với học sinh, giữa giáo viên và học sinh với vấn đề được gợi mở định hướng của sách giáo khoa và những vấn đề nẩy sinh trong quá trình tìm kiếm học liệu và xử lí thông tin.
Chúng tôi xin đơn cử một tình huống về dạy học theo tinh thần đối thoại góp phần giáo dục kĩ năng tiếp nhận và xử lí thông tin cho học sinh phổ thong như sau:
        Khi hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài cho chùm tiết học về tác gia Nam Cao và truyện Lão Hạc (SGK Ngữ văn 8), Chí Phèo (SGK Ngữ văn 11), trong quá trình tra cứu thông tin trên mạng xã hội, học sinh tìm thấy các trang mạng có bài và ảnh với “Cận cảnh nhà Bá Kiến 700 triệu đồng ở làng Vũ Đại”. Trước khi đăng tải những hình ảnh “cận cảnh” về ngôi nhà, tác giả bài báo đưa dòng tin: “Ngôi nhà hơn 100 năm tuổi của Bá Kiến, nhân vật có thật được cố nhà văn Nam Cao miêu tả trong tác phẩm “Chí Phèo”, từ lâu trở thành điểm tham quan của du khách”. Dòng tin và những hình ảnh được chụp “hai năm rõ mười” khiến cho các em học sinh không khỏi tò mò. Riêng ở trang Facebook của một kênh truyền thông rất nổi tiếng trên mạng xã hội, các em gặp rất nhiều lời bình dưới bài viết, trong đó có những lời bình phản cảm, tiêu cực khi so sánh nhà Bá Kiến với biệt phủ một số quan lại đã được các trang báo mạng đưa tin, từ đó có những suy diễn theo hướng tiêu cực về chế độ, về nhà nước, về Đảng, gieo hoài nghi vào tâm hồn các em...
        Trước tình huống đó, người giáo viên bằng kiến thức chuyên môn, kiến thức về thời sự, chính trị và xã hội, về triết học Mác – Lê-nin, về tâm lí lứa tuổi... tổ chức cho học sinh đối thoại và nhận ra bản chất thật sự của vấn đề, từ đó hầu mong có được cái nhìn tích cực trước thông tin đa chiều về đời sống hiện nay.
         Cụ thể, trước hiện tượng trên, giáo viên trong quá trình tổ chức cho học sinh thảo luận bài, người dạy có những câu hỏi gợi mở để giúp cho các em nhận diện vấn đề: Các tác phẩm văn học của nhà văn Nam Cao với bài viết được đăng tải trên các trang mạng có gì khác nhau về thể loại?  Học sinh dễ dàng nhận diện được: các tác phẩm của Nam Cao thuộc phong cách ngôn ngữ nghệ thuật, còn bài viết trên trang mạng thuộc phong cách báo chí. Đến đây, người dạy tiếp tục cho học sinh nhận diện đặc điểm thể loại và mục đích viết của các kiểu văn bản trên. Và người học sẽ nhận ra: Truyện của Nam Cao và bài viết đăng tải trên các trang mạng khác nhau rất rõ về đặc điểm thể loại và mục đích,ý nghĩa. Bài viết được đăng tải ở trang mạng xã hội có vấn đề ở ngay tít bài. Trong thực tế, ngôi nhà được chụp hình trên mạng không phải là nhà Bá Kiến vì Bá Kiến không phải là nhân vật có thật mà là một hình tượng nhân vật do nhà văn hư cấu, sáng tạo nên. Trong quá trình sáng tạo, nhà văn có dựa vào nguyên mẫu là một nhân vật Nghị B..trong làng để xây dựng và hư cấu bằng tưởng tượng và tài năng của riêng ông. Vậy nên tít bài kia chỉ có giá trị câu khách, một chiêu trò của người viết mà thôi...
        Vấn đề tiếp theo là tiếp tục cho học sinh giải đáp thắc mắc về những lời bình luận có ý so sánh biệt phủ quan lại thời nay và ngôi nhà lim được các trang mạng chia sẻ. Đến đây, giáo viên hướng dẫn, hỗ trợ học sinh đánh giá, nhìn nhận vấn đề bằng cái nhìn lịch sử và tư duy biện chứng và tri thức hiểu biết về chính trị, xã hội hiện nay để hiểu rõ bản chất của vấn đề. Người học sẽ đánh giá ngôi nhà lim của một vị quan lại trước 1945 bằng cái nhìn lịch sử, gắn với đời sống và những nỗi thống khổ của người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám với tội ác bốc lột của Phát xít Nhật, thực dân Pháp và bọn địa chủ cường hào mà hậu quả là cuối năm 1944 đầu năm 1945, từ Quảng Trị ra Bắc Kỳ có trên 2 triệu người chết đói.
       Học sinh sẽ nhận ra, chúng ta không thể đứng trên ngôi nhà ba tầng của nhà trường hiện nay để nhìn xuống ngôi nhà lim trị giá 700 triệu để phán xét và so sánh. Chúng ta không thể lấy một vài hiện tượng của đời sống hiện nay để suy diễn, đánh đồng với bản chất của xã hội Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám – xã hội thực dân nửa phong kiến từng gây khổ đau cho cả dân tộc.  Chúng ta cần thấy những thành quả về mọi mặt của đời sống xã hội hiện nay để soi nhìn vào quá khứ khổ nhục của nhân dân, của dân tộc ta những năm đầu thập kỉ 40 của thế kỉ XX để có cái nhìn khách quan và hơn hết là để lịch sử không lặp lại.
       Đến đây, người giáo viên cần cung cấp những thông tin về thành quả của đất nước hôm nay để giúp học sinh có niềm tin và cái nhìn tích cực. Lấy kết quả phát triển mọi mặt của đất nước trong năm 2017 để học sinh hiểu thêm ý nghĩa của Chương trình hành động của Chính phủ đương nhiệm, một Chính phủ lấy Kiến tạo, Hành động, Lêm chính, lấy sự hài lòng của người dân làm mục đích của hoạt động. Giáo viên dựa vào những Nghị quyết và chương trình hành động của Đảng  đang triển khai và tính lan tỏa của nó để giúp người học có đủ thông tin, thêm niềm tin, có bản lĩnh, kĩ năng sống, có ý thức xây dựng ước mơ, hoài bão, tu dưỡng và hoàn thiện bản thân để trở thành công dân toàn cầu đúng nghĩa, mà trước hết là có ý thức hơn trong tiếp nhận và xử lí thông tin trong một thế giới đa chiều như hiện nay.
      Như vậy, trong quá trình dạy học nói chung và dạy học môn Ngữ văn nói riêng,việc tổ chức cho học sinh được đối thoại, việc lồng ghép, vận dụng, tích hợp kiến thức để giải quyết những vấn đề nẩy sinh trong thực tiễn dạy học và cuộc sống cho người học là rất cần thiết và hữu ích. Vấn đề còn lại phụ thuộc vào nhận thức về thiên chức nghề nghiệp, sự tận tâm, trách nhiệm của nhà giáo, trong đó có giáo viên môn Ngữ văn, một môn học có ưu thế trong việc bồi dưỡng tâm hồn và năng lực thẩm mỹ cho người học.
      Trong khuôn khổ bài viết, chúng tôi bước đầu xin nêu một tình huống dạy học và qua tình huống dạy học này, tác giả bài viết rất mong nhận được sự quan tâm của các đồng nghiệp, các nhà quản lí giáo dục có chung cái nhìn tích cực về đổi mới dạy học gắn với thực tiễn cuộc sống, dạy học gắn với đối thoại để hình thành phẩm chất và năng lực cho học sinh, trong đó có kĩ năng tiếp nhận và xử lí thông tin trên các trang mạng xã hội, của thế giới truyền thông hiện nay./.


Tác giả: Phan Quốc Thanh - PTP, Phòng GD&ĐT
Nguồn: huongkhe.edu.vn
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết